March 20, 2009

De stedelijke typologie van het eiland

Op het Eiland IJsselmonde komen verschillende nederzettingstypen voor: gehuchten, dorpen en steden met een verschillende ontstaansgeschiedenis en structuur. Volgens de Cultuurhistorische Atlas Zuid Holland zijn dit:

Dijkdorpen

Dijkdorpen zijn in de provincie zowel te vinden langs de rivierdijken als langs voormalige zeedijken. In het laaggelegen poldergebied waren de rivierdijken, na hun aanleg in de Middeleeuwen, de hoogste en dus veiligste vestigingsplaatsen.

Knoopdorpen

Knooppuntnederzettingen, zoals Portugaal op het eiland IJsselmonde, zijn ontstaan rond een infrastructureel knooppunt, bijvoorbeeld van wegen of van een weg met brug, dam, veer of sluis.

Stedelijke kernen

Tot de stedelijke kernen behoren de oudere steden en stadjes, vaak van middeleeuwse oorsprong, die stadsrechten hebben. Ze hebben een aaneengesloten stedelijke bebouwing, een markt, vestingwerken, een kasteel en/of een haven(-tje).

Voorstraatdorpen

Voorstraatnederzettingen zijn (voornamelijk in de 14de en 15de eeuw) ontstaan bij de vroegere monding van een kreek, op het punt waar die de zeedijk kruiste. Buitendijks ligt dan meestal een haventje. De bebouwing is meestal eerst ontstaan aan de dijk en heeft zich naderhand binnendijks uitgebreid langs de haaks daarop naar beneden lopende voorstraat. Aan het eind van de voorstraat ligt de kerk, al of niet met gracht en kerkring. De voorstraat wordt na verloop van tijd aan beide zijden geflankeerd door een achterstraat met daaraan schuren voor de opslag van agrarische producten. Op het eiland van IJsselmonde zelf liggen geen voorstraatdorpen.

Polderlinten

Polderlinten zijn ontstaan langs een ontginningsbasis: veenriviertjes, wegen of weteringen.Van oorsprong betreft het, op enige afstand van elkaar gelegen, boerderijen op de kop van de strookvormige kavels. Polderlinten zijn vooral te vinden in veenweidegebieden en dus nauwelijks op eiland IJsselmonde, behalve op een enkele plek tussen Zwijndrecht en Hendrik-Ido-Ambacht.

Kerkringnederzettingen

Een omgracht kerkterrein met daaromheen een bebouwde ring wordt een kerkringnederzetting genoemd. Dit type nederzetting komt niet veel voor in de provincie Zuid-Holland, maar Ridderkerk is een voorbeeld van een kerknederzetting. Ook veel voorstraatdorpen hebben een kerkring, maar kerkringnederzettingen hebben geen voorstraat en evenmin een haven.

Monofuntionele gebieden

Onder de monofunctionele gebieden vallen nederzettingsgebieden die niet onder de eigenlijk nederzettingen zijn onder te brengen, te weten: havens en havengebonden industrie, recreatie, psychiatrische inrichting, steenfabriek, militair gebied en glastuinbouw. Een voorwaarde is wel dat ze een redelijke omvang hebben. Met de havens heeft eiland IJsselmonde relatief veel van deze monofunctionele gebieden, waarvan sommige redelijk oud zijn.

Bronnen, noten, referenties

Cultuur Historische Atlas Zuid Holland

more from similar articles: